توقف رشد در پاییز ──> پارادورمانسی (مهار توسط برگ و شاخه)
طول روز کوتاه و سرما ──> اندودورمانسی (خواب فیزیولوژیک / نیاز به سرما)
تجمع سرما و مهار ژن‌های DAM)
تأمین نیاز سرمایی ───> اکودورمانسی (خواب تحمیلی محیطی / نیاز به گرما)
تجمع GDH در بهار)
                     باز شدن شکوفه‌ها و برگ‌ها

۱. مدل ساعات سرما یا مدل واینبرگر (Chilling Hours Model)

در این مدل قدیمی، فرضیه ساده است: هر یک ساعتی که دمای هوا بین ۰ تا ۷.۲ درجه سلسیوس (۳۲ تا ۴۵ درجه فارنهایت) بماند، برابر با یک «ساعت سرما» (Chilling Hour) محاسبه می‌شود.

۲. مدل یوتا (Utah Model)

مدل ریچاردسون یا یوتا یک گام بزرگ رو به جلو بود. این مدل برای دماهای مختلف، «واحدهای سرمایی» (Chill Units – CU) با ضرایب وزنی متفاوت قائل شد:

• دمای زیر ۱.۴ درجه سلسیوس: ۰ واحد (خنثی)
• دمای ۲.۵ تا ۹.۱ درجه سلسیوس: ۱.۰ واحد (بهترین راندمان سرمایی)
• دمای ۱۶ تا ۱۸ درجه سلسیوس: ۰.۵- واحد (اثر منفی حرارت)
• دمای بالای ۱۸ درجه سلسیوس: ۱.۰- واحد (تخریب جدی سرمای ذخیره‌شده)

حالا نکته جالب اینجاست که در اقلیم‌هایی مانند رفسنجان، سیرجان یا نی‌ریز، نوسان دمای شب و روز در زمستان گاهی به بیش از ۲۰ درجه می‌رسد. اگر در چنین اقلیمی از مدل یوتا استفاده کنید، به دلیل دماهای بالای ظهر زمستان، واحدهای منفی آن‌قدر بالا می‌رود که مجموع سرما به اعداد منفی تبدیل می‌شود! بنابراین مدل یوتا هم برای مناطق گرم با نوسان روزانه بالا شکست می‌خورد.

۳. مدل دینامیک (Dynamic Model)

این مدل که توسط اریز (Erez) و فیشمن (Fishman) فرمول‌بندی شد، واقع‌گرایانه‌ترین ابزار برای مناطق دارای زمستان‌های متغیر است. در مدل دینامیک، سرما بر اساس مفهومی به نام «پورتشن سرما» (Chilling Portions – CP) محاسبه می‌شود.

مکانیزم مدل دینامیک یک فرآیند دو مرحله‌ای است:

1. در فاز اول، دمای خنک باعث سنتز یک ماده واسطه پیش‌ساز ناپایدار می‌شود. این واکنش برگشت‌پذیر است؛ یعنی گرمای شدید ظهر می‌تواند این ماده واسطه را تجزیه کرده و از بین ببرد.
2. با تداوم سرما، این ماده واسطه ناپایدار به یک حد آستانه مشخص می‌رسد و طی یک واکنش برگشت‌ناپذیر، به یک «پورتشن پایدار سرما» تثبیت می‌شود. پس از تثبیت در قالب یک پورتشن، هیچ گرمای بعدی توان تخریب آن را نخواهد داشت.

در اقلیم‌های نیمه‌گرمسیری و مناطق مستعد تغییر اقلیم، مدل دینامیک به عنوان استاندارد بلامانع برای محاسبه نیاز سرمایی باغات پسته، بادام و هلو در مجامع بین‌المللی شناخته می‌شود.

۲. چرا مدل‌های محاسبه در اقلیم‌های نیمه‌گرمسیری دچار تناقض می‌شوند؟

تناقض از شیب حرارتی روزانه نشات می‌گیرد. در مدل ساعت سرمای ساده، دمای ۱۸ درجه ظهر به عنوان «خنثی» دیده می‌شود، در حالی که در فیزیولوژی واقعی، این حرارت پیش‌سازهای سرما را اکسید کرده و از بین می‌برد. مدل یوتا نیز جریمه منفی بسیار سنگینی برای حرارت بالای ۱۶ درجه اعمال می‌کند که محاسبات را در مناطق کویری منفی می‌کند. تنها مدل دینامیک است که منطق بیوشیمیایی را پوشش می‌دهد: پیش‌ساز اگر به سطح یک «پورتشن پایدار» نرسد تخریب می‌شود، اما اگر تثبیت گردید، آفتاب داغ زمستانی دیگر نمی‌تواند آن را حذف کند.

۳. آیا یخبندان و سرمای شدید منفی ۱۰ درجه نیاز سرمایی را سریع‌تر تأمین می‌کند؟

خیر، این فرضیه یک خطای زراعی مطلق است. متابولیسم سلول گیاهی در دماهای زیر صفر به دلیل انجماد آب در فضای آپوپلاستیک و کاهش فعالیت آنزیم‌ها تقریباً متوقف می‌شود. بهترین بازه دمایی برای بیشترین کارایی انباشت سرمای مفید در درختان خزان‌دار، بازه بین ۲.۵ تا ۹.۱ درجه سلسیوس است و دماهای پایین‌تر از منفی ۲ درجه سانتی‌گراد راندمان نزدیک به صفر دارند. بنابراین یخبندان‌های طولانی نه تنها رفع خواب را جلو نمی‌اندازند، بلکه با متوقف ساختن متابولیسم آنزیمی، شکست خواب فیزیولوژیک را به تاخیر می‌اندازند.

۴. عدم تأمین سرما چه عوارض ظاهری در باغ ایجاد می‌کند؟

• •
  پدیده جوانه‌کوری (Bud Failure): در درختانی مانند پسته و زردآلو، فلس‌های جوانه از هم باز شده اما محور گل درون آن قهوه‌ای و خشک شده و قبل از شکوفایی می‌ریزد.
• •
  تأخیر شدید و کش‌آمدن دوره گل‌دهی: در حالی که در حالت نرمال دوره باز شدن شکوفه‌ها ۵ تا ۷ روز طول می‌کشد، در غیاب سرما ممکن است گل‌دهی بیش از ۳۰ روز زمان ببرد که به ناتوانی در گرده‌افشانی هم‌زمان ارقام نر و ماده منجر خواهد شد.
• •
  برگ‌ریزی نامتعادل و لخت ماندن شاخه‌ها (Blind Wood): جوانه‌های انتهایی شاخه ممکن است باز شوند اما جوانه‌های میانی و جانبی خواب بمانند که باعث تولید شاخه‌های بدون برگ موسوم به دم‌موشی می‌شود.

۵. مواد شیمیایی شکستن خواب چگونه کمبود برودت را جبران می‌کنند؟

مواد سنتتیک مانند سیانامید هیدروژن ("H" _2 〖"CN" 〗_2) دقیقاً مکانیسم تنفس سلولی را در میتوکندری هدف قرار می‌دهند. این ترکیبات با مهار آنزیم کاتالاز (Catalase) در سلول مریستمی، باعث افزایش گذرا اما شدید گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و تنش اکسیداتیو کنترل‌شده می‌شوند. در واکنش به این شوک اکسیداتیو، سلول ژن‌های کدکننده الکل دهیدروژناز و مسیر پنتوز فسفات را فعال کرده، با مصرف قندهای ذخیره انرژی آزاد می‌کند و مسیرهای هورمونی بازدارنده خواب را با دور زدن نیاز سرمایی طبیعی وادار به بازگشایی مریستم می‌نماید.

افت انباشت سرما در دی و بهمن
  عدم تخلیه اسید آبسیزیک (ABA)
    تأخیر در تولید جیبرلین
پوکی دانه و دوشاخه‌شدگی    گل‌دهی نامتقارن نر و ماده
(در پسته و بادام)         (شکست در گرده‌افشانی موثر)

۱. سیانامید هیدروژن (Hydrogen Cyanamide):

که در بازار تجاری با نام‌هایی چون دورمکس (Dormex) شناخته می‌شود. دوز مصرفی رایج آن بین ۱.۵ تا ۴ درصد بر اساس رقم و شدت کسری سرما متغیر است.

• زمان طلایی کاربرد: معمولاً ۳۰ الی ۴۵ روز قبل از زمان طبیعی باز شدن جوانه‌ها (معمولاً اواخر بهمن تا اوایل اسفند).
• شرایط محیطی: مصرف این ترکیب نیازمند دمای محیطی بالای ۱۰ تا ۱۲ درجه در زمان محلول‌پاشی است. مصرف دیرهنگام آن هم‌زمان با متورم شدن جوانه‌ها به سوختگی کامل بافت گل و برگ منجر می‌شود.

۲. روغن‌های ولک با وزن مولکولی مشخص (Volk Oil):

روغن‌های امولسیون‌شونده هیدروکربنی با ایجاد یک لایه نفوذناپذیر بر روی فلس‌های جوانه، دسترسی بافت به اکسیژن را مسدود می‌کنند. تنفس بی‌هوازی موقت ایجاد شده، تنش خفیفی را رقم می‌زند که تخلیه اسید آبسیزیک را جلو می‌اندازد.

روش ترکیبی: در باغات پسته، اغلب ترکیب روغن ولک (به نسبت ۳۰ تا ۴۰ در هزار) همراه با نمک‌های معدنی یا سیانامید هیدروژن نتایج سینرژیک و موثرتری از مصرف انفرادی ایجاد می‌کند.

۳. نیترات پتاسیم و سولفات روی غلیظ:

مصرف نمک‌های کاتیونی خاص در اواخر زمستان از طریق شوک یونی به غشاهای سلولی به تسریع باز شدن فلس‌ها کمک می‌کند.

نیاز سرمایی درختان دقیقاً از چه بازه زمانی در سال محاسبه می‌شود؟

شمارش واحدهای سرما معمولاً پس از ریزش حدود ۵۰ درصد از برگ‌های خزان‌دار درختان در پاییز (اواخر آبان یا آذر بسته به منطقه) آغاز می‌شود و تا زمان تورم اولیه جوانه‌ها در انتهای زمستان ادامه می‌یابد.

آیا گرمای ظهر زمستان سرمای ذخیره‌شده را از بین می‌برد؟

بله. بر اساس مدل‌های معتبر فیزیولوژیک مانند مدل یوتا و دینامیک، دمای بالای ۱۵ الی ۱۶ درجه سانتی‌گراد در طول روز می‌تواند پیش‌سازهای خنک‌کننده تثبیت‌نشده درون جوانه را بی‌اثر کرده و محاسبه تجمعی سرما را معکوس یا منفی سازد.

برای باغات پسته در مناطق گرمسیری کدام مدل اندازه‌گیری سرما دقیق‌تر است؟

مدل دینامیک (Dynamic Model) که بر اساس واحد پورتشن (Chilling Portions) کار می‌کند، به دلیل نوسانات شدید حرارت روز و شب در مناطق پسته‌کاری، دقیق‌ترین ابزار علمی بوده و خطاهای فاحش مدل ساعت سرما را ندارد.

عوارض مصرف نادرست سیانامید هیدروژن (دورمکس) برای شکستن خواب چیست؟

مصرف این ترکیب در دوزهای بیش از حد مجاز، اختلاط با روغن‌های ناسازگار، یا کاربرد آن در زمانی که جوانه‌ها وارد مرحله نوک‌سبز شده‌اند، می‌تواند سبب سوزانندگی کامل جوانه‌های گل، خشکیدگی شاخه‌های انتهایی و حتی زوال تنه درخت شود.

آیا نیاز سرمایی جوانه‌های گل با جوانه‌های برگ یکسان است؟

خیر. در عموم گونه‌های درختان خزان‌دار، جوانه‌های گل نیاز سرمایی کمتری نسبت به جوانه‌های رویشی (برگ) دارند؛ به همین دلیل است که در بیشتر درختان میوه هسته‌دار، گل‌ها چند روز تا چند هفته پیش از باز شدن برگ‌ها خودنمایی می‌کنند.

• ایران- تهران- میدان هفت تیر- خیابان بهار شیراز- ساختمان رویال- طبقه دوم- واحد 7

• کد پستی: 1575615457

• پست الکترونیکی: www.kalatakco@yahoo.com

• تماس:
88849551 –
88849552 –
88849554

صفحه رسمی اینستاگرام: kalatak.company

ایمیل: kalatakco@yahoo.com

https://rubika.ir/kalatakco :روبیکا